Petroleum Refining буюу газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл нь орчин үеийн эдийн засгийн хамгийн чухал салбаруудын нэг юм. Газрын тос нь байгалиас олборлогдох үедээ шууд хэрэглэх боломжгүй, олон төрлийн нүүрсустөрөгчийн холимог байдаг. Иймээс түүнийг боловсруулах үйлдвэрт оруулж, төрөл бүрийн түлш болон химийн бүтээгдэхүүн болгон ялгаж боловсруулдаг.

Өнөөдөр автомашины бензин, дизель түлшээс эхлээд хуванцар сав, синтетик хувцас, замын асфальт хүртэл газрын тосноос гаралтай бүтээгдэхүүнүүд бидний өдөр тутмын амьдралын салшгүй хэсэг болжээ.

Газрын тос боловсруулах үндсэн үе шатууд

1. Олборлолт ба тээвэрлэлт

Газрын тосыг газрын гүнээс өрөмдлөгөөр олборлодог. Олборлосон тосонд:

• ус,
• хий,
• элс,
• давс зэрэг хольц агуулагддаг.

Иймээс эхлээд анхан шатны цэвэрлэгээ хийж, дараа нь хоолой, төмөр зам, автоцистерн эсвэл усан онгоцоор боловсруулах үйлдвэрт хүргэдэг.

2. Анхан шатны нэрэлт

Газрын тос боловсруулах хамгийн эхний бөгөөд чухал шат бол Fractional Distillation буюу фракцын нэрэлт юм.

Энэ үед газрын тосыг ойролцоогоор 350–400°C хүртэл халааж ууршуулан, өндөр нэрэх цамхагт оруулдаг. Янз бүрийн бодисууд өөр өөр температурт буцалдаг тул үе үеэрээ ялгардаг.

Нэрэлтийн үеэр ялгардаг бүтээгдэхүүнүүд

Нэрэлтийн цамхагийн бүтэц

6

Хоёрдогч боловсруулалт

Анхан шатны нэрэлтээр гарсан бүтээгдэхүүнүүдийг шууд хэрэглэхээс өмнө дахин боловсруулдаг.

1. Крекинг

Cracking (chemistry) процессоор хүнд молекулуудыг жижиг молекул болгон задлана.

Жишээ нь:

• мазутаас бензин,
• дизель,
• химийн түүхий эд гаргаж авдаг.

Энэ нь бензиний гарцыг нэмэгдүүлэхэд чухал ач холбогдолтой.

2. Риформинг

Catalytic Reforming нь бензиний чанар, октаны тоог сайжруулдаг химийн процесс юм.

Үүний үр дүнд:

• өндөр чанартай бензин,
• ароматик нүүрсустөрөгч,
• устөрөгч гардаг.

3. Цэвэршүүлэх шат

Газрын тосны бүтээгдэхүүн дотор хүхэр зэрэг байгаль орчинд хортой нэгдлүүд байдаг. Тиймээс:

• хүхэргүйжүүлэх,
• хорт хий багасгах,
• чанар сайжруулах боловсруулалт хийдэг.

Газрын тосноос гардаг бүтээгдэхүүнүүд

Газрын тос нь зөвхөн түлш биш, химийн үйлдвэрийн үндсэн түүхий эд юм.

Түлшний бүтээгдэхүүнүүд

• Бензин
• Дизель түлш
• Онгоцны түлш
• Шингэрүүлсэн хий
• Мазут

Ахуйн хэрэглээний бүтээгдэхүүнүүд

• Хуванцар сав
• Уут
• Синтетик даавуу
• Резин
• Будаг
• Лаа
• Угаалгын бодис

Барилгын материал

• Асфальт
• Битум
• Тосолгооны тос

Газрын тосноос гардаг өдөр тутмын бүтээгдэхүүнүүд

6

Монголд хэрэглэгддэг газрын тосны бүтээгдэхүүнүүд

Mongolia улс газрын тос олборлодог боловч боловсруулах хүчин чадал хязгаарлагдмал учраас түлшний бүтээгдэхүүний ихэнхийг импортоор авдаг.

Монголд өргөн хэрэглэгддэг бүтээгдэхүүнүүд:

1. Автомашины түлш

• АИ-92 бензин
• АИ-95 бензин
• Дизель түлш

Эдгээрийг:

• автомашин,
• уул уурхайн техник,
• хөдөө аж ахуйн машинд ашигладаг.

2. Шингэрүүлсэн хий

• Айл өрхийн хэрэглээ
• Ресторан
• Зарим автомашинд

3. Битум

Зам барилгын ажилд өргөн хэрэглэгддэг.

4. Тосолгооны материал

• Моторын тос
• Машин механизмын тос

Монгол дахь газрын тос боловсруулах чиглэл

Mongol Refinery болон Энэтхэгийн хамтарсан газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн төсөл нь Монгол Улсад дотоодын түлш үйлдвэрлэх зорилготой томоохон бүтээн байгуулалт юм.

Монгол дахь газрын тосны хэрэглээ

6

Дүгнэлт

Газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл нь түүхий тосыг олон төрлийн үнэ цэнтэй бүтээгдэхүүн болгон хувиргадаг нарийн технологийн процесс юм. Нэрэлт, крекинг, риформинг зэрэг шат дамжлагаар бензин, дизель, хий, хуванцар, асфальт зэрэг бүтээгдэхүүнүүдийг гарган авдаг.

Өнөө үед газрын тос нь зөвхөн эрчим хүчний эх үүсвэр биш, харин химийн үйлдвэрлэл, тээвэр, барилга, ахуйн хэрэглээний үндсэн түүхий эд хэвээр байна.